‘‘ਮੈਂ ਇੰਨਾ ਪਾਗਲ ਹਾਂ ਕਿ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆਜ਼ਾਦ ਹਾਂ’’
ਇਹ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਉਹ ਪੰਕਤੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਉਮਰ ਖ਼ਾਲਿਦ ਨੇ ਜੇਲ੍ਹ ਦੀ ਕੰਧ ’ਤੇ ਉਕੇਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ।
ਜਦੋਂ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਨੇ ਜ਼ਮਾਨਤ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੇਲ੍ਹ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਹੋਰ ਵੀ ਭੀੜੀ ਅਤੇ ਅਵਿਵਸਥਿਤ ਹੋ ਗਈ। ਇਸ ਨਾਲ ਇਕਾਂਤ ਦੀ ਲੜਾਈ ਹੋਰ ਵੀ ਤੇਜ਼ ਹੋ ਗਈ।
ਕੈਦ ਦੌਰਾਨ ਮੈਂ ਸੰਗੀਤ, ਪੜ੍ਹਾਈ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਵਿੱਚ ਸਕੂਨ ਲੱਭਦਾ ਹਾਂ। ਇਹ ਛੋਟੀਆਂ-ਛੋਟੀਆਂ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੀਆਂ ਆਦਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਉਮੀਦ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਇਸ ਵਾਰ ਅੰਤਰਿਮ ਜ਼ਮਾਨਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਤਿਹਾੜ ਵਾਪਸ ਆਇਆ, ਤਾਂ ਉੱਥੇ ਕਾਫ਼ੀ ਕੁਝ ਬਦਲ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਸਾਡੀ ਬੈਰਕ ਵਿੱਚ ਕਰੀਬ ਪੰਜਾਹ ਹੋਰ ਕੈਦੀ ਰੱਖੇ ਗਏ ਸਨ, ਜਦਕਿ ਇਹ ਜਗ੍ਹਾ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸਮਰਥਾ ਤੋਂ ਵੱਧ ਭਰੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਘੱਟ ਸਨਾਟਾ ਰਹਿ ਗਿਆ ਸੀ।
ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਵੱਲੋਂ ਜ਼ਮਾਨਤ ਰੱਦ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਅਸ਼ਾਂਤੀ ਹੋਰ ਵੀ ਚੁਭਣ ਲੱਗੀ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਹਾਲੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਏ ਮੀਡੀਆ ਦੇ ਤੂਫ਼ਾਨ ਤੋਂ ਉੱਭਰਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਟੀਵੀ ਖ਼ਬਰਾਂ ਅਤੇ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਰਿਪੋਰਟਿੰਗ ਕਾਰਨ ਮੈਨੂੰ ਪਛਾਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵੀ ਵੱਧ ਗਈ। ਹੁਣ ਹਰ ਕੋਈ ਕੁਝ ਪਲ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਕਿਉਂ? ਜਿਗਿਆਸਾ ਕਰਕੇ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੈਰਾਨੀ ਕਰਕੇ, ਕਹਿਣਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ।
ਮੇਰੀ ਕੋਠੜੀ ਵੀ ਹੁਣ ਵੱਖਰੀ ਜਿਹੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅੰਤਰਿਮ ਜ਼ਮਾਨਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੈਂ ਘਰ ਗਿਆ ਸੀ, ਤਾਂ ਕਿਤੇ ਨਾ ਕਿਤੇ ਇਹ ਉਮੀਦ ਸੀ ਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਫ਼ੈਸਲਾ ਸਾਡੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਆਵੇਗਾ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਆਪਣੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ, ਨੋਟਸ, ਚਿੱਠੀਆਂ, ਤਸਵੀਰਾਂ ਅਤੇ ਕਾਰਡ ਸਭ ਕੁਝ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਘਰ ਲੈ ਗਿਆ ਸੀ। ਹੁਣ ਜਦੋਂ ਜ਼ਮਾਨਤ ਰੱਦ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਤੱਕ ਇੱਥੋਂ ਬਾਹਰ ਜਾਣ ਦੀ ਕੋਈ ਸੰਭਾਵਨਾ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਕੋਠੜੀ ਵਿੱਚ ਬਣਾਈ ਹੋਈ ਥਾਂ ਇੱਕ ਖਾਲੀ ਸਲੇਟ ਵਰਗੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ।
ਸ਼ਾਇਦ ਇਹ ਚੰਗੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਆਖ਼ਰਕਾਰ, ਇਹ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੈ।
ਫ਼ੈਸਲੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਹਿਲੇ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਔਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦਰਅਸਲ, ਜਿਸ ਦਿਨ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਨੇ ਮੇਰੀ ਜ਼ਮਾਨਤ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਮੈਂ ਮਨੋਂ ਮਨ 2022 ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਜਦੋਂ ਹੇਠਲੀ ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਮੇਰੀ ਜ਼ਮਾਨਤ ਰੱਦ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਅਚਾਨਕ ਆਈ ਖ਼ਬਰ ਨੇ ਮੇਰੇ ਹੌਸਲੇ ਨੂੰ ਲਗਭਗ ਉਹੀ ਚੋਟ ਪਹੁੰਚਾਈ।
ਪਰ ਇੱਥੇ ਪੰਜ ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮਾਂ ਬਿਤਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਤਿੰਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਦਾਲਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪੰਜ ਵਾਰ ਮੇਰੀ ਜ਼ਮਾਨਤ ਰੱਦ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮੈਂ ਲਾਚਾਰੀ ਦੇ ਅਹਿਸਾਸ ਨਾਲ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣ ਦਾ ਆਦੀ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹਾਂ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਮੌਸਮ ਉਦਾਸੀ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਵਧਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਸ਼ਾਲ ਅਤੇ ਗਰਮ ਕੱਪੜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਈ ਪਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਪਟ ਕੇ ਸੁੱਤਾ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਤ ਨੂੰ ਮੇਰੀ ਕੋਠੜੀ ਵਿੱਚ ਲੋਹੇ ਦੀਆਂ ਜਾਲੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਠੰਢੀਆਂ ਹਵਾਵਾਂ ਕਾਰਨ ਸੀਮੈਂਟ ਦੀ ਸਲੈਬ ’ਤੇ ਸੌਣਾ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਵੇਰ ਹਾਲੇ ਵੀ ਠੀਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਸਾਨੂੰ ਟਹਿਲਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਧੁੱਪ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਦੁਪਹਿਰ ਤਿੰਨ ਵਜੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜਦੋਂ ਮੁੜ ਲਾਕਅੱਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨ ਸੁੰਨ ਹੋਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਮੇਰਾ ਦਿਮਾਗ਼ ਇੱਕ ਅਥਾਹ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਭਟਕਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੈਂ ਸੋਚਣ ਲੱਗਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਕੀ ਮੈਂ ਕਦੇ ਇੱਕ ਆਜ਼ਾਦ ਇਨਸਾਨ ਵਜੋਂ ਬਾਹਰ ਕਦਮ ਰੱਖ ਸਕਾਂਗਾ?
ਅਤੇ ਜੇਕਰ ਜ਼ਮਾਨਤ ਮਿਲ ਵੀ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਦਾਲਤ ਵੱਲੋਂ ਜ਼ਮਾਨਤ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ’ਤੇ ਲੱਗੀਆਂ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਇੰਨੀਆਂ ਕਠੋਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਬਾਹਰ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵੀ ਲਗਭਗ ਉਨੀ ਹੀ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਜਿੰਨੀ ਜੇਲ੍ਹ ਅੰਦਰ। ਸਾਫ਼ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਹਨੇਰੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ।
ਇਸ ਵਾਰ ਇੱਕ ਹੋਰ ਮੁਸ਼ਕਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਮੇਰੇ ਹੱਥੋਂ ਨਿਕਲ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਨਿਰਾਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਟੀਵੀ ’ਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਕਾਫ਼ੀ ਜ਼ਹਿਰੀਲੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਖ਼ਬਰਾਂ ਤਾਂ ਹੋਰ ਵੀ ਵਧੇਰੇ। ਮੇਰੀ ਉਮੀਦ ਇੱਕ ਸੀਮਤ ਚੈਨਲ ਵਾਲੇ ਰੇਡੀਓ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜਿਸ ’ਤੇ ਮੈਂ ਗੀਤ ਸੁਣ ਸਕਦਾ ਹਾਂ। ਕੈਦ ਦੌਰਾਨ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਚੁੱਪ ਮੇਰੇ ਸਦਾ ਦੇ ਸਾਥੀ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਮੀਦ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਜਲਦੀ ਹੀ ਆਪਣੇ ਲਈ ਇੱਕ ਹੋਰ ਰੇਡੀਓ ਲੈਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਾਂਗਾ—ਕੋਈ ਫੈਂਸੀ ਨਹੀਂ, ਸਿਰਫ਼ ਗਾਣਿਆਂ ਵਾਲਾ।
ਤਿਹਾੜ ਦੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੇ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸੰਭਾਲਿਆ ਹੈ। ਮੈਂ ਦੋ ਬਿੱਲੀਆਂ — ਸ਼ਿਲਪਾ ਅਤੇ ਸ਼ਿਆਮ ਲਾਲ — ਨੂੰ ਖਾਣਾ ਪਾਉਂਦਾ ਹਾਂ। ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਸ਼ਿਲਪਾ ਨੇ ਦੋ ਬੱਚੇ ਜਣੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਮੈਂ ਬਲੈਕ ਪੈਂਥਰ ਅਤੇ ਸਟੂਅਰਟ ਲਿਟਲ ਰੱਖੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੀਆਂ ਸ਼ਰਾਰਤਾਂ ਦੇਖਣਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਮਾਂ ਬਿਤਾਉਣਾ ਮਨੋਰੰਜਕ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਵਾਲਾ ਵੀ। ਇਸ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਹੁਣ ਸਾਥੀ ਕੈਦੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਵੱਧ ਸਮਾਂ ਬਿਤਾਉਣਾ ਚੰਗਾ ਲੱਗਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਹੈ।
ਇਹ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਅਜੀਬ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦਿਲਚਸਪ ਵੀ ਕਿ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ’ਤੇ ਬਾਹਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੁਰਮਾਂ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਹ ਜੇਲ੍ਹ ਦੇ ਅੰਦਰ ਬਿੱਲੀਆਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪੰਛੀਆਂ, ਛਿਪਕਲੀਆਂ ਅਤੇ ਕੀੜੀਆਂ ਤੱਕ ਕਿੰਨੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਖੁਰਾਕ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯ ਅੰਧਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਕਿ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਖਾਣਾ ਪਾਉਣ ਨਾਲ ਪੁੰਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਜੇਲ੍ਹ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਬੈਰਕਾਂ ਦੇ ਫਰਸ਼ ’ਤੇ ਅਕਸਰ ਰੋਟੀ ਜਾਂ ਚੀਨੀ ਦੇ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਟੁਕੜੇ ਖਿਲਰੇ ਹੋਏ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਕੀੜੀਆਂ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੁਆਇਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਸਫ਼ਾਈ ਕਰਮਚਾਰੀ ਅਕਸਰ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਕੈਦੀਆਂ ’ਤੇ ਇਸਦਾ ਕੋਈ ਅਸਰ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਇੱਕ ਕੈਦੀ, ਜੋ ਕੁਝ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਤੋਂ ਸਾਡੇ ਬੈਰਕ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦਰੱਖ਼ਤ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੇ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਨੂੰ ਜ਼ਮਾਨਤ ਮਿਲ ਗਈ। ਅਗਲੇ ਦਿਨ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਹੋਰ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦਰੱਖ਼ਤ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੇਣ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸੰਭਾਲ ਲਈ, ਇਸ ਉਮੀਦ ਨਾਲ ਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਰਿਹਾਈ ਮਿਲ ਜਾਵੇ।
ਵੇਖੋ, ਉਮੀਦ ਕਿੰਨੀ ਜਿੱਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕੈਦ ਵਿੱਚ ਵੀ।
ਹੁਣ ਮੈਂ ਮੁੜ ਆਪਣੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਭਾਵੇਂ ਜ਼ਮਾਨਤ ਰੱਦ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਮੈਂ ਕੁਝ ਹੱਦ ਤੱਕ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋਇਆ ਹਾਂ। ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਸੂਚੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ’ਤੇ ਮੈਂ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਉਡੀਕ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਲੰਬੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲੇ ਰੱਖਣ ਲਈ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਮੈਨੂੰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ — ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਐਸੇ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਮੇਰੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਲਗੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਬਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਧਾਰਣਾ ਸ਼ੱਕ ਤੋਂ ਪੱਕੀ ਯਕੀਨ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਲਈ ਮੁੱਖਧਾਰਾ ਮੀਡੀਆ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਹੁਣ ‘ਰਾਸ਼ਟਰ-ਵਿਰੋਧੀ’ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ‘ਆਤੰਕਵਾਦੀ’ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਜੋ ਲੋਕ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਬਿਆਨ ’ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਵੇਖਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਬਦਲ ਸਕਦਾ। ਪਰ ਮੈਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਜੋ ਲੋਕ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਇੱਕਜੁਟਤਾ ਜਤਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਇਹ ਸਮਝਣ ਕਿ ਮੈਂ ਉਸ ਪਹਿਚਾਣ ਨੂੰ ਨਕਾਰਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਅਕਸਰ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਅੰਤਹੀਣ ਉਡੀਕ ਵਿੱਚ ਦਰਦ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਦਰਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੁੰਦਰਤਾ ਵੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਮੈਂ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਉਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਮੈਂ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਹਾਂ, ਉੱਥੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਜਾਣਨ ਵਿੱਚ ਸੁੰਦਰਤਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਲੜਾਈ ਸਿਰਫ਼ ਮੇਰੇ ਬਾਰੇ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਮੇਰਾ ਕਾਰਾਵਾਸ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਵਜੋਂ ਮੈਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਇਹ ਮੇਰੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਸਬਕ ਸਿਖਾਉਣ ਲਈ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਵੀ ਸੱਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਣ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਰਹਿਮ ਦੇ ਚੁੱਪ ਕਰਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਇਹ ਲੜਾਈ ਜੋ ਮੈਂ ਲੜ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਵਜੋਂ ਮੈਥੋਂ ਕਈ ਗੁਣਾ ਵੱਡੀ ਹੈ।
ਇਸੇ ਕਰਕੇ, ਜੋ ਲੋਕ ਮੇਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ’ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਅਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਬਾਰੇ ਵਰਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਸਾਡੀ ਲੜਾਈ ਇੱਕ ਨਜ਼ਰੀਏ ਲਈ ਹੈ — ਸਾਡੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਇੱਕ ਐਸੇ ਸਮੇਂ ਲਈ, ਜਿੱਥੇ ਕੁਝ ਲੋਕ ਹੋਰਨਾਂ ਨਾਲੋਂ ‘ਜ਼ਿਆਦਾ ਬਰਾਬਰ’ ਨਹੀਂ ਹੋਣਗੇ। ਇਹੀ ਪੱਕਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਇਸ ਦਰਦ ਨੂੰ ਸਹਿਣਯੋਗ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਲਗਭਗ ਯਿਸੂ ਮਸੀਹ ਜਾਂ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਵਰਗਾ ਹੈ।
ਦੋਹਾਂ ਨੇ ਪੀੜਤਾਂ ਲਈ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਕੁਰਬਾਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਹ ਜਾਣਨ ਵਿੱਚ ਸੁੰਦਰਤਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਵੀ ਉਸੀ ਕੌਮ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਾਂ—ਇੱਕ ਐਸੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ, ਜੋ ਭਵਿੱਖ ਲਈ ਲਿਖਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਉਹ ਪੰਕਤੀਆਂ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਜੇਲ੍ਹ ਦੀ ਕੰਧ ’ਤੇ ਉਕੇਰੀਆਂ ਹਨ:
ਰਾਖ ਦਾ ਹਰ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਅਣੂ
ਮੇਰੀ ਗਰਮੀ ਨਾਲ ਗਤੀ ਵਿੱਚ ਹੈ।
ਮੈਂ ਇੰਨਾ ਪਾਗਲ ਹਾਂ
ਕਿ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆਜ਼ਾਦ ਹਾਂ।
(ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪ੍ਰਿਯਦਰਸ਼ਿਨੀ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ)
(ਆਉਟਲੁੱਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਛਪੀ ਉਮਰ ਖ਼ਾਲਿਦ ਦੀ ਜੇਲ੍ਹ ਤੋਂ ਲਿਖੀ ਚਿੱਠੀ